روسيه در چارجويى در كنار سيحون بود كه او را همسايهء ايران ساخته و بر نفوذش در تهران افزود . اين لشگركشىها را ممكن است تشكيل دهندهء مرحلهء دوم اين پيشرفت دانست . فتح خيوه 1873 م سومين مرحلهء اين پيشرفت فتح خيوه بود . در سال 1869 روسها خود را در كراسنوودسك « 1 » كه امروزه نقطهء شروع راه‌آهن آسياى مركزى مىباشد و بعدا در چكش‌لر « 2 » نزديك مصب رودخانهء اترك مستقر ساختند . دولت ايران بدون اخذ نتيجه اعتراضات شديدى به اين عمل نمود . اين تازه واردين بتدريج نفوذ خود را بر تركمن‌هاى يموت بسط و توسعه داده و راههاى آن ناحيه را به داخل بازديد و نقشه‌بردارى كردند . روس‌ها اعتراف مينمودند كه منظور اساسى آنها ايجاد يك جادهء مستقيم به آسياى مركزى است . بدون شك اين رويه تا اندازه‌اى بمنافع ايالت تركستان بود . فعاليت پيش‌آهنگان روسى طبعا در همه جا باعث پريشانى خاطر و ناراحتى گرديد . خان خيوه خيال كرد كه تقاضاى روس‌ها از همكارى با او و افتتاح مرابطه و مراوده با درياى اورال از قلمرو كشور او استقلال ويرا تهديد مينمايد . از مدتها پيش نقشهء اساسى حمله و هجوم به خيوه كشيده شده بود و چون خيوه‌اىها را از بخارا پشتيبانى مينمودند دولت روسيه مجبور باجراى اين نقشه گرديد . در سال 1873 ستونهائى در يك زمان معين از كراسنوودسك ، پروسكى ، تاشقند و ارنبورك شروع به پيشرفت نمودند . سه‌تا از اين ستونها « 3 » بسلامت به آن واحهء بزرك رسيدند . اينها با هيچگونه معارضه و مقاومتى مواجه نشدند و پايتخت را با يك حمله تصرف نمودند . بدينطريق روسيه سرزمين واقع در ساحل راست آمودريا را به خاك خود ضميمه ساخته و در آنجا دو قلعه احداث نمود . خان جوان دوباره به تاج‌وتخت خود مراجعه داده شد ولى يك

--> ( 1 ) - Krasnovodsk . ( 2 ) - Chikishliar . ( 3 ) - ستون ودسك مجبور شد از كم‌آبى توپ‌هاى خود را در شن‌ها دفن كرده و مراجعت كند . بورنبى ( Burnaby ) ذكر مىكند كه هيچگونه استفاده‌اى از وسائل نقليه براى آب نشد ، در صورتى كه كشتىهاى بخارى در آمودريا تا كنگراد در شمال واحهء خيوه پيش رفته بودند . ( مؤلف )